یک کتاب: «تشخیص فریبکاری: ابزاری برای مبارزه با اخبار جعلی»

مغالطه‌ چیست؟ مغالطه‌ها چه نقشی در فریبکاری و گسترش اخبار جعلی دارند؟ چرا آشنایی با شیوه‌های استدلال منطقی برای راستی‌آزماییِ اخبار و گزارش‌های منابع خبری لازم است؟ در این قسمت از پادکست‌ «یک کتاب» در گفت‌‌وگو با عرفان ثابتی، پژوهشگر علوم اجتماعی، به معرفی کتاب تشخیص فریبکاری: ابزاری برای مبارزه با اخبار جعلی، نوشته‌ی آماندا استرگیل، می‌پردازیم.

***

بیش از ۳۰۰ سال قبل، جاناتان سوئیفت، نویسنده‌ی بریتانیایی، گفته بود: «دروغ پرواز می‌کند، و حقیقت لنگان‌لنگان از پیِ آن می‌رود.» در دنیای امروز که جریان اطلاعات با سرعتی سرسام‌آور در گردش است، تواناییِ تشخیص حقیقت از دروغ به یکی از مهارت‌های حیاتی تبدیل شده است. همان‌طور که آماندا اِسترگیل، استادیار روزنامه‌نگاری در دانشگاه ایلان در آمریکا و مجری پادکست «موشکافی»، در کتاب تشخیص فریبکاری تأکید می‌کند، راستی‌آزمایی همواره یکی از وظایف اصلیِ روزنامه‌نگاران بوده است اما پدیده‌هایی نظیر گسترش شبکه‌های اجتماعی، دسترسیِ همگانی به ابزارهای تولید محتوا و کم‌رنگ شدن نقش دروازه‌بانان سنتیِ خبر سبب شده است که مرز میان حقیقت و دروغ بیش از پیش مبهم و مغشوش شود. در چنین فضایی، آشنایی با شیوه‌های استدلال منطقی و شناختِ مغالطه‌ها نه ‌تنها برای روزنامه‌نگاران بلکه برای همه‌ی شهروندان ضروری است.

«مغالطه‌ها» استدلال‌هایی هستند که در ظاهر درست و قانع‌کننده به نظر می‌رسند اما در واقع از نظر منطقی نادرست یا گمراه‌کننده‌اند. مغالطه‌ها ابزارهای قدرتمندی در دست کسانی هستند که می‌خواهند افکار عمومی را منحرف کنند، حقیقت را پنهان سازند یا مخاطبان را به پذیرش ادعاهایی نادرست سوق دهند. مغالطه‌ها اغلب از ضعف‌های شناختیِ انسان ــ از جمله تمایل به ساده‌سازی، اعتماد به احساسات یا زودباوری ــ بهره‌برداری می‌کنند. مغالطه‌ها می‌توانند ذهنِِ مخاطب را از مسیر منطقی منحرف سازند و او را به پذیرش نتیجه‌ای ترغیب کنند که لزوماً مبتنی بر شواهد و مدارک نیست. شناختِ مغالطه‌ها گامی اساسی در راه پرورش تفکر انتقادی، افزایش سواد رسانه‌ای و تقویت مهارتِ راستی‌آزمایی است. بنابراین، شگفت نیست که آماندا استرگیل کتابِ خود را به واکاویِ ۳۱ مغالطه‌ی مهم‌ اختصاص داده است، که در ادامه به برخی از آن‌ها می‌پردازیم.

مغالطه‌ی حمله‌ی شخصی 

در این مغالطه به‌ جای بررسیِ یک نظر، به شخصیتِ گوینده حمله می‌شود. به‌ عبارت دیگر، به‌ جای توجه به این که «چه» سخنی گفته شده، بر این تمرکز می‌شود که «چه کسی» این سخن را بر زبان رانده است.

برای مثال، می‌گویند «تو که خودت بی‌کار هستی، لطفاً درباره‌ی اقتصاد نظر نده!»، یا «حرفِ تو درباره‌ی این نظریه‌ی اخلاقی بی‌ارزش است چون خودت آدم بی‌ادبی هستی». در این حالت، استدلالی ارائه نمی‌شود بلکه صرفاً تلاش می‌شود تا اعتبار گوینده خدشه‌دار شود. این روش بسیار رایج است زیرا ساده‌ترین راه برای فرار از بحث منطقی است. 

مغالطه‌ی گل‌آلود کردن سرچشمه

این مغالطه نوعی حمله‌ی شخصیِ پیش‌دستانه است. در این روش، پیش از آن‌که فردی سخنی بگوید، اعتبارش را از بین می‌برند تا مخاطب از ابتدا نسبت به او بدبین شود.

برای مثال، می‌گویند «هر کسی با این لایحه‌ی دولت مخالف است، یا نادان است یا خیانت‌کار»، یا «غیر از وطن‌فروش‌ها، هیچ‌کسی با جنگ مخالف نیست.» در چنین حالتی، هرگونه مخالفتی از پیش بی‌اعتبار یا بی‌اهمیت تلقی می‌شود.

مغالطه‌ی پهلوان‌پنبه

در این مغالطه نظر رقیب را به‌ صورتی تحریف‌شده و اغراق‌آمیز بازسازی می‌کنند و سپس به همان نسخه‌ی تحریف‌شده یورش می‌برند. 

مثلاً اگر کسی بگوید «باید مصرف پلاستیک را کاهش دهیم»، ادعا می‌کنند که «او می‌خواهد ما به عصر حجر برگردیم!» به عبارت دیگر، از نظری انتقاد می‌کنند که در واقع بیان نشده است. همان‌طور که بر زمین انداختن یک پهلوان‌پنبه بسیار آسان‌تر از زمین زدن یک پهلوانِ واقعی است، مقابله با استدلال رقیب هم زمانی ساده‌تر می‌شود که نسخه‌ای جعلی از آن را ارائه دهیم و سپس به آن حمله کنیم.

مغالطه‌ی توسل به ریاکاری (تو هم همین‌طور)

در این روش، به‌ جای پاسخ دادن به انتقاد، به رفتار مشابه یا بدترِ طرف مقابل اشاره می‌شود.به بیان دیگر، کسی ادعا می‌کند کاری که انجام داده‌ قابل قبول است، چون طرف مقابل هم کاری به همان اندازه بد یا حتی بدتر انجام داده است: «تو خودت هم تقلب کرده‌ای، پس نمی‌توانی از من انتقاد کنی.»

این شیوه در سیاست بسیار رایج است و اغلب هم مؤثر واقع می‌شود زیرا کاری که به طرف مقابل نسبت داده می‌شود معمولاً ناپسند و نادرست است: «در کشور شما هم حقوق بشر نقض می‌شود، پس نمی‌توانید از نقض حقوق بشر در کشور ما انتقاد کنید». این روش در اصل نوعی منحرف کردن بحث و مصداق ضرب‌المثل «دیگ به دیگ می‌گه روت سیاه» است زیرا گوینده می‌خواهد چنین القا کند که چون طرف مقابل نیز همان کارِ نادرست را انجام داده، طرح هرگونه انتقادی از سوی او چیزی جز ریاکاری نیست. 

شکل دیگری از این مغالطه هم وجود دارد ــ «پس فلانی چی؟»: «دولت‌هایی که از اعدام در ایران انتقاد می‌کنند، چرا از اعدام در آمریکا چیزی نمی‌گویند؟» این شکل از مغالطه را می‌توان علیه هر کسی به کار برد، در حالی که مغالطه‌ی «تو هم همین‌طور» به ‌طور مشخص اتهام را به طرف خودِ متهم‌کننده برمی‌گرداند و او را به ریاکاری متهم می‌کند. 

مغالطه‌ی نکته‌ی انحرافی

این مغالطه وقتی رخ می‌دهد که کسی بخواهد با مطرح کردن موضوعی کاملاً متفاوت، حواس دیگران را پرت کند. چنین فردی امیدوار است که حواس شنونده پرت شود و موضوع اصلی را فراموش کند: «قطعیِ اینترنت را ول کن، ببین چقدر توان دفاعیِ کشور زیاد شده است»! توسل به این مغالطه ممکن است حاکی از این باشد که آن فرد احساس می‌کند که در مورد موضوع اصلی نظرِ محکمه‌پسندی ندارد. یا شاید نشانه‌ی این باشد که هنوز درباره‌ی نظرش به‌خوبی فکر نکرده‌ است، و بنابراین برای پرهیز از پایبندی به عقیده‌ای مشخص، می‌خواهد موضوع را عوض ‌کند.

مغالطه‌ی دوگانه‌ی جعلی

عقیده به وجود صرفاً دو گزینه‌ی سیاه و سفید ممکن است واقعاً پیامد کوته‌بینی باشد اما گاهی چنین ادعایی نوعی ترفند فریبکارانه‌ی عمدی است و گوینده می‌خواهد با توسل به آن گزینه‌ی نامعقولی را مطرح کند تا خواسته‌ی خود را تنها گزینه‌ی معقول جلوه دهد. این مغالطه‌ گاهی برای وادار کردن دیگران به اثبات وفاداری به کار می‌رود: «یا با ما هستی یا علیه ما». در این نوع استدلال فقط دو گزینه مطرح می‌شود، در حالی که گزینه‌های دیگری هم وجود دارد.کسی که از این مغالطه استفاده می‌کند پیچیدگیِ واقعیت را نادیده می‌گیرد و مخاطب را به انتخابی اجباری سوق می‌دهد: «یا مجلس این لایحه‌ی دوفوریتی را تصویب می‌کند یا به کشور خیانت می‌کند.»

مغالطه‌ی شیب لغزنده

در این مغالطه بدون ارائه‌ی شواهد و مدارک کافی ادعا می‌شود که یک اقدامِ منفرد حتماً نتیجه‌ای فاجعه‌بار خواهد داشت: «اگر امروز ورزش نکنی، سرانجام بیمار خواهی شد.» هدف از این مغلطه ارعابِ ناموجه مخاطب به منظور اقناع اوست: «اگر با شرکت در انتخاباتِ آتی از دولت حمایت نکنید، دشمن جسور خواهد شد و به خاک ما حمله خواهد کرد.»

مغالطه‌ی ارزیابی (مغالطه‌ی مغالطه‌ها)

در این مغالطه فرض می‌شود که اگر استدلالی ضعیف باشد نتیجه‌ی آن نیز حتماً نادرست است، در حالی که ممکن است نتیجه درست باشد اما استدلال ارائه‌شده ضعیف بوده باشد: «چون این فعال محیط ‌زیست از مغالطه‌ی توسل به احساسات استفاده کرده، پس حتماً حرفش درباره‌ی خطر فزاینده‌ی تغییرات اقلیمی غلط است.»

مغالطه‌ی قیاس مع‌الفارق

ما معمولاً برای توضیح دادنِ پدیده‌ها آن‌ها را با یکدیگر مقایسه می‌کنیم. بدیهی است که دو چیزِ متفاوت هرگز کاملاً یکسان نیستند اما وقتی که تفاوت‌ها دقیقاً به بخش اصلیِ استدلال مربوط باشد دو چیزی را با هم مقایسه کرده‌ایم که شباهت واقعی و معناداری با یکدیگر ندارند: «خانواده مثل ارتش است. همان‌طور که در ارتش باید از فرمانده اطاعت کرد، در خانواده هم باید از رئیس خانواده اطاعت کرد.»

مغالطه‌ی نتیجه‌گیری نامربوط

در این مغالطه نتیجه‌ای ارائه می‌شود که ارتباطی با مقدمه‌ی استدلال ندارد: «او خوش‌چهره است، پس حتماً مدیر خوبی خواهد بود»؛ «این تلویزیون خیلی گران است، پس حتماً خیلی خوب است.»

مغالطه‌ی تعمیم شتاب‌زده

این مغالطه وقتی رخ می‌دهد که بر اساس داده‌های محدود، نوعی نتیجه‌گیریِ کلی ارائه می‌کنیم. به عبارت دیگر، وقتی بدون در اختیار داشتن شواهد کافی حکم کلی صادر می‌کنیم و چند مورد محدود را به‌اشتباه نشانه‌ی نوعی روند فراگیر می‌شماریم. گاهی گوینده ناخواسته مرتکب این مغالطه می‌شود. برای مثال، اگر کسی به شهر جدیدی برود و سوار اتوبوسی شود که دیر رسیده و بعد نتیجه بگیرد که همه‌ی اتوبوس‌های آن شهر همیشه تأخیر دارند، در این صورت مرتکب مغالطه‌ی تعمیم شتاب‌زده شده‌ است. اما بعضی عمداً به این مغالطه متوسل می‌شوند و با استناد به داده‌های محدود، احکامی کلی صادر می‌کنند تا طرف مقابل را در بحث شکست دهند یا افکار عمومی را فریب دهند. برای مثال، می‌توان به رسانه‌ها و سیاستمدارانی اشاره کرد که با تمرکز بر چند نمونه از ارتکاب جرم توسط مهاجران نتیجه می‌گیرند که همه‌ی مهاجران خطرناک‌ هستند و باید ورود آن‌ها را ممنوع یا محدود کرد.

مغالطه‌های ترکیب و تفکیک

این دو مغالطه معلول ساده‌سازیِ بیش‌ازحد است. در مغالطه‌ی ترکیب، ویژگیِ اجزا به کل تعمیم داده می‌شود: «همه‌ی بازیکنان این تیم خوب هستند، پس این تیم حتماً قهرمان می‌شود.» کسی که مرتکب این مغالطه می‌شود این مسئله را نادیده می‌گیرد که اجزا ممکن است بر یکدیگر اثر بگذارند و ماهیتِ کل را تغییر دهند. برای مثال، حتی وقتی که شهروندان نمایندگانِ شایسته‌ای را برای عضویت در نهادهای قانون‌گذاری انتخاب می‌کنند، آن نهادها لزوماً همیشه کارآمد نیستند. عکس این قضیه هم صادق است: گاهی گروه‌هایی متشکل از متخلفان و بزهکاران کارهای خوبی انجام می‌دهند. برای مثال، اگر گروهی از سارقانِ زندانی را به جمع‌آوریِ زباله‌های خیابان بگمارند خلافکار بودن آن‌ها بدین معنا نیست که در نتیجه‌ی کارشان خیابان تمیزتر نخواهد شد.

مغالطه‌ی تفکیک برعکس است و در آن ویژگیِ کل به اجزا تعمیم داده می‌شود: «این تیم قهرمان شده است، پس حتماً تک‌تک بازیکنانش خوب هستند.»

مغالطه‌ی مصادره به مطلوب

در این نوع استدلال، نتیجه پیشاپیش در مقدمه فرض گرفته می‌شود. به عبارت دیگر، از ابتدا درستیِ ادعا مفروض شمرده‌ می‌شود و برای اثبات آن استدلالی ارائه نمی‌شود: «این قانون عادلانه است چون قانون عادلانه‌ای است»؛ «من راست می‌گویم چون هیچ وقت دروغ نمی‌گویم». گاهی این مغالطه در قالب پرسش‌های جهت‌دار ارائه می‌شود، یعنی نحوه‌ی طرح سؤال پاسخ مطلوب را القا می‌کند: «شماها که نمی‌خواهید دوشنبه‌ی بعد از تعطیلات امتحان داشته باشید، مگر نه؟»

مغالطه‌ی توسل به خلوص

هدف از توسل به این مغالطه ایجاد «خودی» و «غیرخودی» است. به بیان دیگر، می‌خواهند چنین القا کنند که بعضی از افراد به دلیل باور یا رفتار خاصی عضو واقعیِ یک گروه هستند و کسانی که چنان باور یا رفتاری ندارند باید از آن گروه طرد شوند: «شیعه‌ی واقعی از فرامین ولی فقیه اطاعت می‌کند»؛ «طرفدار واقعی پرسپولیس قبل از سوت پایان بازی ورزشگاه را ترک نمی‌کند.»

مغالطه‌ی ابهام لغوی

این مغالطه عبارت است از استفاده از واژه‌ای با چند معنا، به این امید که فقط یکی از آن معانی به ذهنِ مخاطب خطور کند و بعداً گوینده ادعا ‌کند که معنای دیگری را در نظر داشته است: «این دولت به دنبال تقویت غرور ملی است.»

مغالطه‌ی هزینه‌ی بازگشت‌ناپذیر

گاهی با توسل به این مغالطه‌ استدلال می‌کنند که چون قبلاً در کاری سرمایه‌گذاری شده، بنابراین ادامه دادن آن کار منطقی است: «هرچند این رشته‌ی تحصیلی را دوست ندارم اما چون سه سال درس خوانده‌ام، باید آن را ادامه دهم.» سیاستمداران و مدیران هم برای حفظ جایگاه خود به این مغالطه متوسل می‌شوند و تغییرات ضروری را به تعویق می‌اندازند. برای مثال، ممکن است که بگویند چون راه‌اندازیِ خط تولید پرهزینه بوده است باید تولید یک محصول ناموفق را ادامه داد، یا چون بعضی از سربازان جان باخته‌اند باید جنگی را ادامه داد که احتمال پیروزی در آن زیاد نیست.

مغالطه‌ی توسل به ترحم

ترحم مبنای درستی برای تصمیم‌گیری نیست. وقتی کسی از طریق جلب ترحم استدلال می‌کند، مرتکب این مغالطه‌ می‌شود زیرا به‌ جای واقعیت‌ها و شواهد و مدارک، از احساسات برای قضاوت کمک می‌گیرد: «لطفاً این ویدیو را لایک کنید چون برای تولید آن خیلی زحمت کشیده‌ام.» توسل به این نوع مغالطه در دادگاه‌ها، به‌ویژه هنگام درخواست تخفیف مجازات، رایج است. برای مثال، وکیل مدافع نوجوانی که والدینش را به قتل رسانده بود برای جلب ترحم اعضای هیئت منصفه می‌گفت: چطور دلتان می‌آید که این «یتیم» را محکوم کنید؟

مغالطه‌ی توسل به زور

هدف از این مغالطه‌ تحمیل عقیده‌ی خاصی‌ از طریق ترسیم پیامدهای منفیِ مخالفت با آن است. به بیان دیگر، اگر به جای ارائه‌ی شواهد، بخواهیم حرفِ خود را از طریق تهدید به کرسی بنشانیم مرتکب این مغالطه شده‌ایم: «اگر طرح پیشنهادیِ آقای مدیر را نپذیرید، ترفیع شغلی‌تان با موانعی مواجه خواهد شد.»

مغالطه‌ی توسل به جهل

گاهی می‌گویند ادعایی درست است، صرفاً به این دلیل که شواهدی علیه آن وجود ندارد یا در دسترس نیست: «تا حالا نشنیده‌ام که کسی بگوید این دارو خطرناک است، پس مصرف آن ضرری ندارد».

مغالطه‌ی توسل به مرجعیت

در این مغالطه به سخن فرد مشهور یا معتبری استناد می‌شود که در حوزه‌ی مورد بحث تخصص ندارد. به بیان دیگر، می‌خواهند ادعایی را نه بر اساس شواهد و مدارک بلکه صرفاً با استناد به نظر یک فرد سرشناس اما غیرمتخصص به ما بقبولانند: «این بهترین تلفن همراه است چون رونالدو آن را تبلیغ کرده است»؛ «فلانی بهترین نامزد انتخابات است چون رابرت دونیرو او را تأیید کرده است.»

مغالطه‌ی توسل به سنت

سنت می‌تواند عامل انسجام اجتماعی باشد اما لزوماً درست نیست. در این مغالطه یک نفر می‌گوید باید کار خاصی را انجام داد چون «همیشه همین‌طور بوده است». اما این دلیل قانع‌کننده‌ای برای درستیِ ادعا نیست. زمانی تصور می‌شد که گذاشتن کره روی سوختگی مفید است اما امروز می‌دانیم که چنین کاری خطر عفونت را افزایش می‌دهد.

مغالطه‌ی توسل به محبوبیت

ممکن است که کسی بگوید چیزی خوب است چون عده‌ی زیادی از مردم آن را دوست دارند: «این باید فیلم خوبی باشد چون پرفروش بوده است». گاهی ممکن است که حق با انبوه جمعیت باشد اما در بسیاری از موارد چنین نیست و با استناد به شواهد می‌توان نشان داد که عده‌ی زیادی از مردم در اشتباه‌ بوده‌اند.

***

به اختصار می‌توان گفت تفکر انتقادی، مهارتی است که باید آن را بیاموزیم و تمرین کنیم. در عصری که بسیاری حقیقت را نه «یارِ شاطر» بلکه «بارِ خاطر» می‌پندارند، فراگیری و تقویت این مهارت بیش از پیش اهمیت یافته است. هرچه بیشتر با مغالطه‌ها آشنا شویم، کمتر در دام آن‌ها گرفتار خواهیم شد و بهتر می‌توانیم در برابر امواج خروشانِ اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده مقاومت کنیم.